Nie byłoby podróży bez dróg. Nie byłoby też dróg, gdyby nie odwieczna potrzeba przemieszczania się, handlu i odkrywania nieznanego. Budowa traktów – zarówno dziś, jak i tysiące lat temu – zawsze wiązała się z gigantycznymi nakładami i pracą pokoleń.

A zatem zacznijmy od czasów, kiedy dróg prawie nie było.

Spis treści:

Starożytność: kamień i drewno

Najstarsze ślady utwardzonej drogi odkryto w Mezopotamii (dzisiejszy Irak) – datuje się ją na ok. 4000 lat p.n.e. W podobnym czasie w Wielkiej Brytanii (Glastonbury) budowano drogi drewniane, pozwalające pokonać mokradła.

Warto wspomnieć także o dziesięciokilometrowej drodze w oazie Fajum w Egipcie, która służyła do transportu bazaltowych bloków do budowy piramid. A także o Grecji. Choć Grecy kojarzą się nam głównie z filozofią, budowali drogi prowadzące do sanktuariów (np. do Delf).

A co z drogami na terenie Polski?

Najstarsze zachowane ślady dróg na terenie dzisiejszej Polski pochodzą z około 1400 roku p.n.e. Zostały zbudowane z drewna przez przedstawicieli kultury łużyckiej. Najsłynniejszym przykładem zaawansowania technicznego tamtych czasów jest oczywiście osada w Biskupinie, gdzie archeolodzy odkryli drewniane pomosty i ulice.

Imperium Rzymskie: inżynieryjny majstersztyk

Dopiero Rzymianie zrewolucjonizowali transport, tworząc pierwszą w historii tak rozległą i spójną sieć komunikacyjną. W szczytowym momencie państwo rzymskie posiadało imponujące 400 tysięcy kilometrów dróg. Tak ogromny system wymagał precyzyjnej ewidencji i standaryzacji, dlatego rzymscy inżynierowie podzielili drogi na trzy główne kategorie:

• Via terrena – drogi gruntowe, wydeptane przez ludzi i zwierzęta.
• Via glareata – drogi o nawierzchni żwirowej.
• Via munita – najbardziej zaawansowane trakty, wyłożone kamiennymi płytami.

Co ciekawe, Rzymianie przestrzegali ustalonych parametrów technicznych. Szerokość głównych traktów w większości nie przekraczała 5 metrów, a najczęściej wynosiła 3,5 metra. Nie był to przypadek – taki wymiar pozwalał na swobodne minięcie się dwóch wozów jadących z przeciwnych kierunków.

Dla mniej uczęszczanych tras obowiązywały inne normy:

• Drogi lokalne miały szerokość 1,2 m.
• Ścieżki dla pieszych i jeźdźców konnych mierzyły zaledwie 0,6 m.

Konstrukcja tych dróg składała się, podobnie jak dzisiaj, z trzech zasadniczych warstw: podbudowy, warstwy nośnej i użytkowej. Rzymskie trasy posiadały odpowiednie spadki ułatwiające odpływ wody do bocznych rowów, a przy głównych szlakach ustawiano kamienie milowe, które informowały o odległościach. Wzdłuż głównych dróg powstawały stacje pocztowe i zajazdy. I to wszystko ponad 2 tys. lat temu!

Najsłynniejsza droga, której fragment zachował się do współczesnych czasów to Via Appia w Rzymie. Jej budowę rozpoczęto w 312 r. p.n.e., i do dziś zachwyca fragmentami oryginalnych płyt. Rzymianie nie bali się też wyzwań – wybudowali spektakularną drogę przez Alpy (z doliny Padu aż do Niemiec).

Rzymskie mosty i beton sprzed 2000 lat

Inżynierowie rzymscy wyprzedzili cały ówczesny świat, tworząc technologie budowy mostów, które budzą podziw do dziś. Początkowo stawiali konstrukcje drewniane, by z czasem przejść do budowli wspartych na kamiennych filarach. Z przekazów historycznych wiemy o istnieniu mostów osiągających nawet 1000 metrów długości.

Szczytowym osiągnięciem były jednak obiekty wykonane w całości z kamienia (niekiedy z cegły). Bloki łączono stalowymi klamrami i innowacyjnym cementem, którego parametry współcześni badacze porównują do dzisiejszego cementu portlandzkiego.

Najsłynniejszym przykładem rzymskiego kunsztu, który przetrwał dwa tysiąclecia, jest most nad Tagiem w miejscowości Alcantara (Hiszpania). Ta monumentalna konstrukcja ma 194 m długości i 8 m szerokości, i co ciekawe – już w starożytności była wyposażona w obustronne chodniki i balustrady dla bezpieczeństwa podróżnych.

Ja miałam przyjemność przejść się po całkiem sporym moście w Rimini, wybudowanym w czasach Tyberiusza (14-21 r. n.e.).

Jak w tym czasie wyglądały drogi na terenie Polski?

Rzymianie nigdy nie dotarli na nasze tereny, więc nie wybudowali u nas swoich słynnych dróg. Jednak tutejsze plemiona prowadziły ożywioną wymianę handlową z potężnym Imperium Rzymskim. Jednym z głównych towarów był bursztyn, stąd znany z dawnych kronik Szlak Bursztynowy, biegnący od Bałtyku aż do Triestu. Niestety, ponieważ była to trasa głównie naturalna i nieutwardzona na taką skalę jak drogi rzymskie, jej ślady nie zachowały się do czasów współczesnych.

Średniowiecze – czas regresu

Po upadku Imperium Rzymskiego nastąpił regres. W średniowieczu na zachodzie Europy starano się dbać o stan głównych traktów. Wycinano zarośla wokół dróg, co miało zminimalizować ryzyko napadów rabunkowych i zapewnić podróżnym lepszą widoczność. Na obszarach bagnistych nawierzchnię utwardzano drewnianymi kłodami lub kamieniami, budowano też proste mosty. Wzdłuż najważniejszych szlaków zaczęły powstawać gościńce, w których wędrowcy mogli liczyć na bezpieczny nocleg oraz posiłek. Jednak nie był to już standard wytyczony przez Rzymian.

Jak przemieszczano się w średniowiecznej Polsce?

Dawne szlaki uległy zniszczeniu, a przemieszczano się w większości „na przełaj”. Ponieważ nie budowano mostów, transport towarów przeniósł się głównie na szlaki wodne. Dopiero wraz z powstawaniem pierwszych grodów zaczęła kształtować się sieć dróg łączących te ośrodki. Były to trakty gruntowe, pozbawione jakiegokolwiek utwardzenia. Jedynie krótkie odcinki w pobliżu grodów wykładano faszyną lub drewnianymi belkami.

W takim stanie większość dróg przetrwała aż do XIX wieku. Nie przeszkadzało to jednak Polakom w podróżowaniu – przy głównych traktach powstawały karczmy i gościńce, stanowiące ważne punkty na mapie każdej wyprawy.

Wiek XIX i początek XX

W Europie Zachodniej w pierwszej połowie XIX wieku powstało wiele dróg w technologii opracowanej przez francuskiego inżyniera (Pierre’a Trésagueta). Polegała ona na pionowym ustawianiu płaskich kamieni, wysypaniu ich żwirem i ubiciu całości ciężkimi walcami. Drogi te posiadały już rowy odwadniające, a ich szerokość wynosiła zazwyczaj od 3,6 do 5,4 metra. Z czasem wprowadzono tańszą i szybszą metodę, gdzie podłoże stanowił piasek, na który kładziono dwie uwałowane warstwy tłucznia. W kolejnych latach, aby zwiększyć trwałość, górną warstwę tłucznia zaczęto mieszać ze smołą.

W jakim stanie były drogi na terenie Polski?

W wyniku wojen oraz rozbiorów polskie drogi były w opłakanym stanie. Dopiero na początku XIX wieku podjęto systematyczne prace naprawcze i zaczęto wytyczać nowe szlaki. Trakty łączące główne miasta utwardzano brukiem lub tłuczniem. Pod koniec XIX wieku – początkowo tylko w miastach – zaczęto stosować asfalt jako spoiwo dla kamiennego kruszywa. Mimo tych postępów, stan oraz gęstość sieci drogowej wciąż znacznie odbiegały od standardów Europy Zachodniej.

Samochody na drogach – nowa era

W XIX wieku wybudowano wiele nowoczesnych – jak na tamte czasy – dróg, po których sprawnie kursowały pasażerskie dyliżanse. Gdyby nie wynalezienie samochodu, być może do dziś przemieszczalibyśmy się głównie po drogach gruntowych i tradycyjnych „kocich łbach”.

Pojawienie się pojazdów mechanicznych wymusiło jednak na inżynierach poszukiwanie nowych technologii. Na terenie Polski w tamtym okresie wyjątkowo dobrze sprawdziły się nawierzchnie klinkierowe. Były trwałe i relatywnie tanie – budowano je jeszcze w latach pięćdziesiątych, a niektóre odcinki z charakterystycznej, twardej cegły przetrwały w świetnym stanie do dziś.

Przełomowy okazał się rok 1918, który uważa się za początek budowy dróg asfaltowych na szerszą skalę. Zaledwie kilka lat później, w 1924 roku, we Włoszech otwarto pierwszą w historii autostradę – trasę szybkiego ruchu łączącą Mediolan i Varese. W tym samym czasie w budowę autostrad zaczęły intensywnie inwestować także Niemcy i Stany Zjednoczone.

A co z tankowaniem samochodów?

Początkowo benzynę sprzedawano w aptekach, składach chemicznych, sklepach żelaznych, a nawet w hotelach – prosto z beczek lub w kanistrach. Dopiero na początku XX wieku (ok. 1905–1910 r.) w Europie i USA zaczęły powstawać pierwsze urządzenia z ręcznymi pompami montowane na chodnikach przed sklepami. Prawdziwa rewolucja przyszła zza oceanu – w 1913 roku w Pittsburghu otwarto pierwszą stację, która przypominała dzisiejsze obiekty: miała podjazd pod wiatą, profesjonalne dystrybutory i oferowała bezpłatne pompowanie kół.

Polska na tym tle? W Warszawie pierwsze profesjonalne stacje benzynowe z dystrybutorami pojawiły się dopiero w 1924 roku. Choć byliśmy nieco za zachodnią Europą, tempo rozwoju przyspieszyło – przed II wojną światową punkty sprzedaży paliwa stały się nieodłącznym elementem krajobrazu naszych miast.

I w tym miejscu kończę nasz szybki bieg przez historię budowy dróg. Oczywiście nie wspomniałam o wielu innych próbach tworzenia nawierzchni – wiele innowacyjnych pomysłów okazało się zbyt kosztownych lub nietrwałych, by wejść do powszechnego użytku.

A jeśli marzy Wam się odpoczynek od cywilizacji, polecam wyspę La Graciosa w archipelagu Wysp Kanaryjskich – to jedno z niewielu miejsc, gdzie nie znajdziecie ani metra asfaltu.

Miejsca, które odwiedziłam, możecie sprawdzić na mojej mapie.