Kalwaria Zebrzydowska z jej Bazyliką i Dróżkami to unikalny w skali świata park pielgrzymkowy, w którym barokowa architektura wrosła w beskidzki krajobraz tak naturalnie, jak stare drzewa. Niezależnie od tego, czy szukamy tu duchowego wzmocnienia, czy zachwytu nad kunsztem dawnych mistrzów, warto odwiedzić to miejsce.

Spis treści:

Jak “przeniesiono” Jerozolimę w polskie Beskidy?

Ten niezwykły kompleks zawdzięczamy wizji jednego człowieka. Inicjatorem i głównym fundatorem tego miejsca był Mikołaj Zebrzydowski. Wszystko zaczęło się w 1600 roku, kiedy wzniósł on na pobliskim wzgórzu mały kościółek Świętego Krzyża. Szybko jednak zrodził się o wiele bardziej śmiały plan: odwzorowanie topografii Jerozolimy w beskidzkim krajobrazie.

I tak wzgórze Żar stało się biblijną Golgotą, zbocza Lanckorońskiej Góry zamieniły się w Górę Oliwną, a płynący w dole potok Skawinka zyskał miano Cedronu.

Mikołaj Zebrzydowski (1553–1620) był jednym z najważniejszych polskich magnatów przełomu XVI i XVII wieku, wojewodą krakowskim i marszałkiem wielkim koronnym. W młodości z powodzeniem walczył w kampaniach Stefana Batorego pod Połockiem i Wielkimi Łukami. W historii zapisał się głównie jako przywódca zbrojnego buntu szlachty (rokoszu) przeciwko polityce króla Zygmunta III Wazy, co skutecznie zablokowało plany wprowadzenia w Rzeczypospolitej władzy absolutnej. W późniejszych latach życia oddał się głębokiej religijności i ufundował słynny zespół klasztorny, dając początek miastu Kalwaria Zebrzydowska.

Gdy spaceruję tutejszymi ścieżkami, zachwyca mnie architektura oraz pomysł w rozplanowaniu obiektów w terenie. Kaplice z zewnątrz wykonano w stylu barokowym, więc nie przypominają budowli z Bliskiego Wschodu. Fundatorowi zależało przede wszystkim na odtworzeniu nie całych obiektów, ale pomieszczeń związanych z Męką Pańską.

Aby to osiągnąć, Mikołaj Zebrzydowski zatrudnił wybitnego specjalistę – Feliksa Żebrowskiego, matematyka i astronoma. Żebrowski posłużył się książką Christiana Adrichomiusza, która zawierała szczegółowe opisy Jerozolimy z czasów Chrystusa, wraz z wyliczonymi odległościami między miejscami biblijnymi.

Podczas planowania dróżek przyjęto zasadę: jeden krok Jezusa w Jerozolimie odpowiadał dziesięciu krokom pielgrzyma w Kalwarii.

Dzięki temu zabiegowi, choć oryginalna Droga Krzyżowa w Jerozolimie liczy około 1,5 kilometra, polskie Dróżki Kalwaryjskie mają po kilka kilometrów długości. Dla mnie to świetne miejsce na obcowanie z cennymi zabytkami i w otoczeniu przyrody.

Aby miejsce tętniło życiem, Zebrzydowski sprowadził tutaj ojców Bernardynów, którzy do dziś opiekują się sanktuarium. Prace nad Dróżkami kontynuował później syn Mikołaja, Jan, oraz wnuk Michał.

To właśnie dzięki wielopokoleniowej pracy powstało monumentalne dzieło, które w 1999 roku zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Kalwaria Zebrzydowska znalazła się tam jako jedna z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych kalwarii na świecie.

Co dokładnie wpisano na listę UNESCO?

Kalwaria Zebrzydowska została doceniona przez międzynarodowych ekspertów jako wyjątkowy pomnik kultury. Zachwyciło ich genialne wkomponowanie budowli sakralnych w naturalne, beskidzkie wzgórza imitujące topografię Jerozolimy. Oficjalna nazwa wpisu na listę UNESCO z 1999 roku brzmi: „Kalwaria Zebrzydowska: manierystyczny zespół architektoniczno-krajobrazowy oraz park pielgrzymkowy”.

Wpisem objęto całe, nienaruszone od XVII wieku założenie przestrzenne. W skład chronionego obszaru wchodzą:

• Bazylika Matki Bożej Anielskiej oraz klasztor oo. Bernardynów – stanowiące duchowe i architektoniczne centrum całego kompleksu.
• Dróżki Kalwaryjskie – unikatowy zespół 42 kaplic i kościołów malowniczo rozsianych na przestrzeni kilku kilometrów.
• Park krajobrazowy – czyli całe naturalne ukształtowanie terenu wokół gór Żar i Lanckorona, wraz z lasami i rzeką Cedron (właściwie Skawinka).

Zwiedzanie Bazyliki

Aby samodzielnie poznać historię tego miejsca najlepiej wypożyczyć bezpłatny audioprzewodnik. Urządzenie oprowadzi po kompleksie w przystępny i ciekawy sposób. Nagranie obejmuje nie tylko wnętrze świątyni, ale też krużganki, makietę kompleksu oraz muzeum “Wiara i Sztuka”.

Sercem całego sanktuarium jest Bazylika Matki Bożej Anielskiej. W świątyni zwraca uwagę barokowy przepych. Podczas zwiedzania warto dokładniej przyjrzeć się bogatemu wystrojowi, cennym obrazom oraz bogato zdobionym, osiemnastowiecznym organom. W bocznej nawie bazyliki znajduje się Kaplica Matki Bożej Kalwaryjskiej.

Mnie szczególnie zachwyciły stalle w pomieszczeniu zwanym Chór Zakonny, za ołtarzem głównym (można tam wejść również od strony krużganków). Te ozdobne, drewniane ławy są kunsztownie rzeźbione i przedstawiają sceny z życia Pana Jezusa oraz Matki Bożej. Warto usiąść tam na chwilę i przyjrzeć się precyzji dawnych mistrzów.

Spacer kalwaryjskimi dróżkami – czego się spodziewać?

Jeśli wyobrażasz sobie, że po drodze zobaczysz znane z kościołów stacje drogi krzyżowej, to nic bardziej mylnego. Przede wszystkim obiektów jest tu znacznie więcej. Na trasie znajdują się m.in. Most na Cedronie, Dom Annasza, pałac Kajfasza, Ratusz Piłata.

Poza tym nie są to zwykłe tablice czy rzeźby, ale wolnostojące kaplice lub małe kościoły, do których można wejść. Każdy z tych siedemnastowiecznych obiektów zachwyca architekturą. Dokładny opis każdej z kaplic możesz przeczytać na www.zabytek.pl .

Oto kilka najciekawszych:

• Ogrójec – kaplica o oryginalnym kształcie pięcioboku.
• Domek Matki Bożej – kaplica wybudowana z nieotynkowanej cegły, w rzucie ma przypominać sześć płatków róży.
• Ratusz Piłata – jeden z bardziej okazałych obiektów, wybudowany na planie krzyża greckiego.
• Kaplica Serca Maryi – ma kształt serca. Trudno to dostrzec z poziomu ziemi, trzeba by spojrzeć na nią z góry.
• Kaplica Grobu Pana Jezusa – wieńczy ją charakterystyczna, sześcioboczna latarnia.

Dróżki Pana Jezusa a Dróżki Matki Boskiej

W Kalwarii Zebrzydowskiej mamy do wyboru dwa główne szlaki: Dróżki Pana Jezusa oraz Dróżki Matki Boskiej. Co ciekawe, idzie się nimi w przeciwnych kierunkach (szlaki są pętlami), a część kaplic jest wspólna dla obu tras.

Wskazówka: kliknij w ten link, aby zobaczyć mapkę dróżek z zaznaczonymi kaplicami.

Każda z tych tras ma długość około 6 kilometrów (Dróżki Pana Jezusa są nieco dłuższe), a na przejście jednej z nich warto zarezerwować minimum 3 godziny.

Ja wybrałam spacer Dróżkami Pana Jezusa, które opowiadają historię Męki Pańskiej od wyjścia z Wieczernika do śmierci i pogrzebu. Po drodze czekało mnie kilka podejść, najtrudniejszym odcinkiem było wejście pod kościół Ukrzyżowania. Większość trasy do drogi gruntowe, miejscami lokalne asfaltowe.

Na spacer wybrałam się w niedzielę – ale taką zwykłą, wolną od świąt. Dzięki temu na szlaku minęłam niewiele osób. W tym czasie większość kaplic była otwarta. Nie mam pewności, czy tak jest w każdą niedzielę, jednak warto pamiętać, że w zwykłe dni tygodnia, obiekty będą zamknięte.

A może wykorzystasz ten kilkukilometrowy spacer na głębsze przemyślenia nad własnym życiem? W otoczeniu przyrody i ciszy zabytkowych kaplic łatwiej spojrzeć na wszystko z dystansem.

Może to dobry moment, aby komuś wybaczyć (albo wybaczyć samemu sobie)? Może nosisz w swoim sercu wyrzuty sumienia, gorycz z powodu nierozwiązanych konfliktów lub niespełnionych oczekiwań? Masz przez sobą kilka kilometrów pięknej drogi na refleksje i zmianę perspektywy.

Kiedy próbuję poukładać sobie w głowie własne sprawy, przypominają mi się słowa z Księgi Przysłów, które zawsze przynoszą mi ulgę:

„Z całego serca Bogu zaufaj, nie polegaj na własnym rozsądku, myśl o Nim na każdej swej drodze, a On twe ścieżki wyrówna.” (Prz 3,5-6)

Te słowa dodają mi otuchy, bo przecież nie wszystko muszę rozumieć. Wystarczy po prostu iść przed siebie z ufnością.

Dróżka Pana Jezusa kończy się przy Grobie. Ale to nie koniec tej historii – po niej następuje zmartwychwstanie i wniebowstąpienie. W Ewangelii wg św. Jana zapisane są piękne słowa Pana Jezusa:

Ja jestem drogą i prawdą, i życiem. Nikt nie przychodzi do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie” (J 14,6).

Informacje praktyczne

Oto najważniejsze wskazówki, które pomogą Ci sprawnie zorganizować czas na miejscu:

• Bazylika: W sezonie letnim (od Niedzieli Palmowej do końca września) otwarta od 6:00 – 21:00. W sezonie zimowym od 6:00 – 17:30.
• Dróżki Kalwaryjskie: Możesz nimi spacerować o każdej porze. Dostęp do szlaków nie jest w żaden sposób ograniczony. Pamiętaj jednak, że na co dzień kaplice będą zamknięte, można je oglądać z zewnątrz.
• Audioprzewodnik: W budynku przy Placu Rajskim (po prawej stronie, przed wejściem do Bazyliki) mieści się Centrum Dziedzictwa i Dialogu. Wypożycz tam bezpłatnie audioprzewodnik, który oprowadzi po bazylice, krużgankach, muzeum i makiecie kompleksu. Zarezerwuj na to około 1 – 1,5 godziny. Centrum nieczynne jest w poniedziałki. Godziny otwarcia w pozostałe dni sprawdź na stronie kalwarii – informacje dla pielgrzymów.
• Muzeum “Wiara i Sztuka”: Znajduje się obok Centrum i funkcjonuje w tych samych godzinach. Zobaczysz tu m.in. dzieła sztuki sakralnej (od XVII – XIX wieku), pamiątki historyczne związane z klasztorem, stare księgi oraz szaty liturgiczne. Po muzeum oprowadzi Cię audioprzewodnik. Wstęp bezpłatny.
• Wystawa “Misje”: W przejściu między Bazyliką a dziedzińcem można zobaczyć niewielką wystawę misyjną. Pokazuje ona rejony świata, w których posługują ojcowie Bernardyni. Zgromadzono tu nieco przedmiotów przywiezionych z dalekich krajów. Wstęp bezpłatny.
• Kawiarnia (parter) i restauracja (piętro): Na dziedzińcu znajduje się kawiarnia i samoobsługowa restauracja. Kawiarnia serwuje bardzo dobre, świeże ciasta. W restauracji można zjeść prosty, domowy posiłek w niewygórowanej cenie. Obsługa sprawna, jednak uzbrój się w cierpliwość, jeśli akurat trafisz na dużą pielgrzymkę. Czynne od 7:00 – 20:00.
• Toalety: w pobliżu restauracji, płatne.
• Parkingi: Wszystkie oficjalne parkingi w bezpośrednim otoczeniu Bazyliki są bezpłatne.
• Nocleg: Na terenie kompleksu znajduje się Domu Pielgrzyma, w którym można przenocować.
• Zakupy: Księgarnia, sklep z pamiątkami/dewocjonaliami.
• Jak uniknąć tłumów? Kalwaria słynie z wielu uroczystości. Jeśli wolisz przyjechać w spokojniejszym czasie, koniecznie sprawdź Kalendarium uroczystości, gdzie wyszczególniono wszystkie wydarzenia.

Gdzie udać się dalej?

Dokąd skierować swoje kroki po wizycie w Kalwarii Zebrzydowskiej? Możesz wybrać się do pobliskiego Krakowa, albo odwiedzić Oświęcim i odkryć uroki tamtejszej starówki.

Zajrzyj też do Rabki-Zdroju i odetchnij uzdrawiającym, solankowym powietrzem albo przenieś się w czasie w Parku Etnograficznym Ziemi Żywieckiej w Ślemieniu. A jeśli urzekł Cię klimat Kalwarii, koniecznie zajrzyj do Pocysterskiego Zespółu Klasztorno-Pałacowego w Rudach.

Inne miejsca, które odwiedziłam, znajdziesz na mojej mapie podróży.